تبلیغات
گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان - مشکلات و موانع سد سازی در ایران
گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان
فعالیت های کارشناسی تکنولوژی و گروه های آموزشی
حدیث موضوعی


مرتبه
تاریخ : یکشنبه 25 فروردین 1398

آنچه که امروز ذهن جهانیان را به خود مشغول ساخته است، بحران کم آبی است؛ افزایش جمعیت از یک سو و استفاده بی رویه از منابع آب از سوی دیگر جوامع بین المللی را از لحاظ تامین منابع آبی در فشاری مضاعف قرار داده است. در حال حاضر، بسیاری از کشورهای جهان خشکسالی های کم سابقه ای را به واسطه تغییرات گسترده اقلیمی و همچنین از بین رفتن سفره های آب زیر زمینی به دلیل  استفاده شتاب زده تجربه می کنند.

شوربختانه امروز نزدیک به 800 میلیون نفر در جهان از آب آشامیدنی سالم محروم اند و بسیاری از کشورهای در حال توسعه نیز به آب آشامیدنی مطمئن دسترسی نداشته و به همین دلیل چالش های فراوانی در اکوسیستم های طبیعی زمین به وجود آمده که از یک سو سلامتی انسان نسل حاضر و  آتی را به خطر انداخته و از سوی دیگر غنای زیستی زمین را به بحرانی عمیق نزدیک کرده است.

این در حالی است که ایران نیز در سالیان اخیر با مشکلات آبی فراوانی دست به گریبان بوده که در کنار سنجش شرایط خاص اقلیمی که متوسط بارندگی حدود 250 میلی متر در سال یعنی تقریبا کمتر از یک سوم بارندگی کل زمین را شامل می شود باید به مواردی همچون استفاده بی رویه از منابع آبی، برنامه ریزی ناصحیح در مدیریت منابع و هدر رفت بخش عمده ای از داشته های آبی کشور در بخش هایی همچون کشاورزی، صنعت و شرب اشاره کرد.

سد سازی در ایران؛ چالش ها و راهبرد ها

در چند دهه اخیر و با توجه به شرایط موجود و تامین منابع آب کشور احداث سد بر روی رودخانه ها به یکی از برنامه های اصلی کشورمان تبدیل شده که با احداث سد های ذخیره ای بزرگ و کوچک قسمت اعظمی از جریان های آبی را مهار کرده که پیشتر با هدف گسترش امر کشاورزی و تامین آب شرب از آنها استفاده می شود.

هر چند سد سازی در ایران مخالفان و موافقان بسیاری داشته و در سالهای اخیر به دلایل اقلیمی و اقتصادی بر مخالفان آن بیشتر افزوده شده اما امروز می توانیم با نگاهی صحیح و راهبردی از بروز مشکلات خاص اقلیمی و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جلوگیری کرده و طرح های عمرانی کلان را به کمترین خسارت به بهره برداری برسانیم؛ تنها شرط این موضوع نگاه اصولی و پایدار به توان اکولوژیک منطقه است.

ایران کشوری است با سد های کوچک و بزرگ که از صد ها سال پیش هر کدام با هدف تأمین آب بر رودخانه ای احداث شده اند؛ این در حالی است که در سالهای اخیر مشکلات جانبی این سدها در مواردی به اوج خود رسیده و اسباب از بین رفتن پایداری زیستی منطقه، آسیب های اقتصادی و مهاجرت جوامع بومی را به همراه داشته است.

اگر بر آثار و نتایج احداث بسیاری از سدها در نقاط مختلف دنیا نگاه کنیم  در بسیاری از موارد به این نتیجه خواهیم رسید که هنگام بهره برداری پاره ای از سد ها، اهداف اولیه بدست نیامده و یا اثرات سوء پاره ای از این سدها به حدی زیان آور بوده که سرمایه گذاری در چنین طرح هایی را بیهوده کرده است؛ لذا استفاده از پتانسیل آبی یک ناحیه نمی تواند به تنهایی توجه پذیری یک طرح سازه آبی را موجه کند، بلکه اگر بناست سدی در منطقه ای ساخته شود باید علاوه بر دستیابی بر اهداف از پیش تعریف و تعیین شده از جهت اثرات متقابل آن بر محیط زیست طبیعی و همچنین اثرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز مورد ارزیابی کامل قرار گیرد.

این در حالی است که هنگامی برای بررسی اثرات چنین طرح های عظیمی به سراغ ارزیابی های محیط زیستی رایج می رویم که در کانون های بزرگ اقتصادی تصمیمات نهایی گرفته شده است و این خود یکی از بزرگترین مشکلات پیش روی سد سازی در کشور ماست.



سد سازی در ایران؛ چالش ها و راهبرد ها

از سوی دیگر معمولا نگاه مثبتی که در قالب ارزیابی های کل نگر برای احداث سدها در نظر گرفته می شود بر اساس تامین منابع آب با هدف کمک به بخش کشاورزی، صنعت و شرب تنظیم می شود اما در کنار این نگاه موارد دیگری همچون کمک به رفع کمبود برق، کنترل سیلاب، کمک به اقتصاد جوامع محلی با عناوینی همچون اشتغال زایی و کمک به اقتصاد جوامع محلی در نظر گرفته می شود.

این در حالی است که شرایط محیط زیست کشور به دلایلی همچون تحلیل رفتن برخی از شاخص های زیستی بسیار شکننده شده و طرح های عظیم سد سازی اگر بر اساس معیارهای حقیقی و ارزیابی های کاملا جامع صورت نگیرد، بدون شک شاهد بروز مخاطرات بسیار جدی در اکوسیستم پیرامونی آن طرح خواهیم بود.

با توجه به تمامی گفته های بالا باید با بررسی همه جانبه، اثرات محیط زیستی یک سازه آبی را قبل از اجرا مورد مطالعه قرار داده و  همچنین باید از تجاوز به حریم رودخانه ها جلوگیری به عمل بیاید. بدین منظور رها سازی سیل به صورت متناوب از اقداماتی است که باید مورد توجه قرار بگیرد تا از ایجاد محیط امن برای ایجاد منازل، اراضی کشاورزی، صنایع و برداشت شن و ماسه در مسیل رودخانه توسط مردم جلوگیری شود. احداث راه هایی  در جهت عبور ماهی ها به روی سازه های آبی رودخانه های منتهی به آب های داخلی ضروری است. آشنا کردن کارشناسان آب با مسائل محیط زیستی و آموزش به روستاییان و ساکنین منطقه احداث سد نیز الزامی است.

 

در سدهای ایران مشکلاتی نظیر بیابان زایی در پایین دست به وفور دیده می شود که حاصل ارزیابی غلط از شرایط اقلیمی منطقه است؛ به عنوان مثال سد کرج که برای تامین آب تهران اختصاص دارد، آب حوزه آبریز کرج را به محل دیگری انتقال می دهد، لذا اثرات ناگوار آن به صورت افت سطح آب زیرزمینی، ک:.7-هش کیفیت آب زیرزمینی و هجوم آب شور  به دشت پایین دست کرج خطر نابودی سفره آبی را در پیش دارد. سدسازی در شمال ایران نیز با مشکلات خاص خود همراه است زیرا در این نواحی مشکلات جابجایی مردم و عدم مشارکت عمومی در ساخت و ساز و تملک اراضی و خرد مالکی مشکلات بسیاری را به وجود آورده است. در جنوب کشور نیز سدها اسباب بروز مخاطرات بسیاری برای اهالی منطقه شده و همچنین در نواحی جنگلی زاگرس نیز احداث سد سبب از بین رفتن هزاران درخت بلوط شده است.

با نگاهی به موضوع سدسازی در ایران می توان به یك نكته مشترك دست یافت که در بین تمامی سدهایی كه در دهه های اخیر ساخته شده اند، متاسفانه مطالعات محیط زیستی در اولویت نخست نبوده و این در حالی است حجم عظیمی از سرمایه گذاری های كشور در امر سدسازی به كار گرفته شده و متاسفانه بدون در نظر گرفتن نگاه پایدار مراحل ساخت و بهره برداری سدها به پیش رفته است.

به دیگر سخن، بررسی اقلیمی و محیط زیستی هر سد نه تنها موجب حفظ سرمایه های ملی و منابع تجدید شونده می شود، بلکه تامین آب در جهت توسعه و بهبود شرایط زندگی مردم نیز موثر واقع خواهد شد. به هر روی اگر حفظ سرمایه های اقتصادی و اجتماعی برایمان مهم است باید توجه به حفظ پارامتر های زیستی و اقلیمی سرزمینمان را همواره پیش از طراحی سد های بزرگ و کوچک در نظر داشته باشیم تا بتوانیم به پایداری توسعه دست پیدا کنیم.

سد سازی و بحران‌های اقلیمی

آنچه که امروز ذهن جهانیان را به خود مشغول ساخته است، بحران کم آبی است؛ افزایش جمعیت از یک سو و استفاده بی رویه از منابع آب از سوی دیگر جوامع بینالمللی را از لحاظ تامین منابع آبی در فشاری مضاعف قرار داده است. در حال حاضر، بسیاری از کشورهای جهان خشکسالیهای کمسابقهای را به واسطه تغییرات گسترده اقلیمی و همچنین از بین رفتن سفرههای آب زیر زمینی تجربه میکنند.

بر بنیاد آمارهای منتشر شده، امروز نزدیک به 800 میلیون نفر در جهان از آب آشامیدنی سالم محروم‌اند و بسیاری از کشورهای در حال توسعه نیز به آب آشامیدنی مطمئن دسترسی ندارند؛ این در حالی است که ایران نیز در سالیان اخیر با مشکلات آبی فراوانی دست به گریبان بوده که در کنار سنجش شرایط خاص اقلیمی که متوسط بارندگی حدود 250 میلی‌متر در سال یعنی تقریبا یک سوم بارندگی کل زمین را شامل می‌شود باید به مواردی همچون استفاده بی‌رویه از منابع آبی، برنامه‌ریزی ناصحیح در مدیریت منابع و هدر رفت بخش عمده‌ای از داشته‌های آبی کشور در بخش‌هایی همچون کشاورزی، صنعت و شرب اشاره کرد.

 

در چند دهه اخیر و با توجه به شرایط موجود و تامین منابع آب کشور احداث سد بر روی رودخانه‌ها به یکی از برنامه‌های اصلی کشورمان تبدیل شده که با احداث سدهای ذخیره‌ای بزرگ و کوچک قسمت اعظمی از جریان‌های آبی را مهار کرده که پیشتر با هدف گسترش امر کشاورزی و تامین آب شرب از آنها استفاده می‌شود.

با نگاهی به موضوع سدسازی در ایران می‌توان به یك نكته مشترك دست یافت که در بین تمامی سدهایی كه در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، متاسفانه مطالعات محیط زیستی در اولویت نخست نبوده و این در حالی است که حجم عظیمی از سرمایه‌گذاری‌های كشور در امر سدسازی به خدمت گرفته شده و متاسفانه بدون در نظر گرفتن نگاهی پایدار مراحل ساخت و بهره‌برداری سدها به پیش رفته است.

سد سازی در ایران مخالفان و موافقان بسیاری داشته و در سال‌های اخیر به دلایل اقلیمی و اقتصادی بیشتر بر مخالفان آن افزوده شده اما امروز می‌توانیم با نگاهی صحیح و راهبردی از بروز مشکلات خاص اقلیمی و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جلوگیری کرده و طرح‌های عمرانی کلان را با کمترین خسارت به بهره‌برداری برسانیم؛ تنها شرط این موضوع نگاه اصولی و پایدار به توان اکولوژیک مناطق است.

با نگاهی بر آثار و نتایج احداث سد در نقاط مختلف دنیا در بسیاری از موارد به این نتیجه خواهیم رسید که هنگام بهره‌برداری پاره‌ای از این سازه‌های آبی نه تنها اهداف اولیه به دست نیامده بلکه اثرات سوء پاره‌ای از این سدها به حدی زیان‌آور بوده که سرمایه گذاری در چنین طرح‌هایی را بیهوده کرده است. لذا استفاده از پتانسیل آبی یک ناحیه نمی‌تواند به تنهایی یک سازه آبی را موجه کند، بلکه اگر بناست سدی در منطقه‌ای ساخته شود باید علاوه بر دستیابی بر اهداف از پیش تعریف و تعیین شده از جهت اثرات متقابل آن بر محیط زیست طبیعی و همچنین اثرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز مورد ارزیابی کامل قرار گیرد.

این در حالی است که هنگامی برای بررسی اثرات چنین طرح‌های عظیمی به سراغ ارزیابی‌های محیط زیستی رایج می‌رویم که در کانون‌های بزرگ اقتصادی تصمیمات نهایی گرفته شده و این خود یکی از بزرگترین مشکلات پیش روی سدسازی در کشور ماست. در حقیقت فعالیت عمرانی برای ساخت سازه‌های آبی زمانی می‌تواند برای یک جامعه موثر واقع شود که اسباب دگرگونی‌های اقلیمی را فراهم نکرده باشد. 

این در حالی است که شرایط محیط زیست کشور به دلایلی همچون تحلیل رفتن برخی از شاخص‌های مهم زیستی بسیار شکننده شده و طرح‌های عظیم سدسازی اگر بر اساس معیارهای حقیقی و ارزیابی‌های کاملا جامع صورت نگیرد، بدون شک شاهد بروز مخاطرات بسیار جدی در اکوسیستم پیرامونی آن طرح خواهیم بود.

 

این در حالی است که در سدهای ایران مشکلاتی نظیر بیابان‌زایی در پایین دست به وفور دیده می‌شود که حاصل ارزیابی غلط از شرایط اقلیمی منطقه است، لذا اثرات ناگوار آن به صورت افت سطح آب زیرزمینی و کاهش کیفیت آن در کنار هجوم آب شور به دشت پایین دست شرایط را برای بروز بحران‌های اقلیمی مهیا می‌سازد.

سدسازی در شمال و غرب کشور نیز همواره مخاطرات طبیعی بسیاری را در پی داشته زیرا در این نواحی مشکلات جابجایی مردم و عدم مشارکت عمومی در ساخت و ساز و تملک اراضی و خرد مالکی مشکلات بسیاری را به وجود آورده که به عنوان مثال چنین طرح‌هایی در مناطق جنگلی زاگرس همواره اسباب از بین رفتن بلوط‌های ارزشمند این ناحیه را فراهم کرده که اهمیت حفاظت از آنها چه از لحاظ جذب منابع آبی و چه از لحاظ جذب ریزگردها همواره از سوی کارشناسان گوشزد شده است. به دیگر سخن بررسی شرایط اقلیمی و توان محیط زیستی برای هر سد نه تنها موجب حفظ سرمایه‌های ملی و منابع تجدید شونده می‌شود، بلکه تامین آب در جهت توسعه و بهبود شرایط زندگی مردم نیز موثر واقع خواهد شد.

در هر سرزمینی، حفظ سرمایه‌های اقتصادی و اجتماعی از اولویت‌های نخست بوده و در این راستا باید توجه به حفظ پارامترهای زیستی و اقلیمی را همواره در دستور کار داشته باشیم زیرا حاصل چنین نگاهی در نهایت به پایداری توسعه منجر خواهد شد.

 



ارسال توسط سرگروه جغرافیا و زمین شناسی متوسطه2
آرشیو مطالب
نظر سنجی
آیا از عملکرد (اطلاع رسانی، نو و بروز بودن محتوا، کاربردی بودن مطالب و...) وب سایت گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان رضایت دارید؟






صفحات جانبی
دبیرخانه های استانی
امکانات جانبی
ذکر روزهای هفته



در این وبلاگ
در كل اینترنت


یک پیام بفرستید